अध्याय ५ 'कर्मसंन्यासयोग'

ॐ

श्रीपरमात्माने नमः 

अध्याय ५ 'कर्मसंन्यासयोग' 

(परमात्मभावना भावित कर्म )

चौथ्या अध्यायात सुरुवातीला कर्मयोगाची महती, नंतर कर्मातून ज्ञान, ज्ञानामुळं इंद्रियांच्या आसक्तीवर नियंत्रण आणि त्यामुळं निर्माण होणारा ज्ञानकर्मसंन्यासयोग आपण समजून घेतला.. भागवत भक्तिमार्गाचं अनुकरण केलं असता मोक्षप्राप्ती होते हे ही जाणलं.. अध्यायाच्या शेवटी 'अनासक्त होऊन कर्म कर म्हणजेच कर्मयोगाचं अवलंबन कर आणि युद्ध कर..' असा उपदेश श्रीभगवान अर्जुनाला करतात.. 

ह्या उपदेशानं गोंधळून गेलेल्या अर्जुनाच्या प्रश्नानं 'कर्मसंन्यासयोग' ह्या अध्यायाची सुरुवात होते.. 'कर्मसंन्यास' श्रेष्ठ का 'कर्मयोग'? हे सांगून झाल्यावर 'कर्मयोगी' म्हणजे काय? त्यांची लक्षणे काय असतात? ह्यावर हा अध्याय मुख्यत्वे भाष्य करतो.. कर्मयोगी ते ब्रह्मस्वरूप योगी हा प्रवास कसा घडतो आणि मोक्षप्राप्ती कशी होते हे सांगून ह्या अध्यायाची सांगता होते..                                   

'अज्ञानामुळं तुझ्या मनात जे संशय निर्माण झाले आहेत ते ज्ञानरूपी शस्त्रानं छाटून टाक आणि कर्मयोगाचं अवलंबन कर आणि युद्ध कर..' असा उपदेश ऐकून गोंधळून गेलेला अर्जुन विचारतो, "हे कृष्णा, तुम्ही मला एकीकडं कर्माचा त्याग (कर्मसंन्यास) करायला सांगता आणि लगेचच भक्तिपूर्वक कर्माची प्रशंसा करता, आता ह्या दोन्हीपैकी अधिक श्रेयकर काय ते नेमके मला सांगाल का?" ह्यावर भगवान म्हणतात, "कर्मसंन्यास आणि भक्तिभावित कर्म हे दोन्ही मोक्षदायक आहेत.. परंतु ह्या दोन्ही मध्ये भक्तियुक्त कर्म म्हणजेच कर्मयोग कर्मसंन्यासापेक्षा श्रेष्ठ आहे.. कारण तो आचरणास सुलभ आहे .." 

म्हणजेच, आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी निवडलेला मार्ग मग तो ज्ञान असो कर्म असो कि भक्ती, सगळेच श्रेष्ठ आहेत.. पण प्रत्येक साधकाच्या कुवतीप्रमाणं ते आचरणास सुलभ किंवा कठीण असू शकतात, इतकंच..  

भक्तीमार्गानं कर्माचरण केलं असता कर्मत्यागाचं फळ ही मिळतं.. कारण भक्तीमार्गात सर्व कर्म परमात्म्यालाच अर्पण केली जातात.. असा अनासक्त, कर्मफलाची अपेक्षा नसणारा कर्मयोगी, कर्म करत असला तरी तो कर्मबंधनातून मुक्त असतो.. तो कर्मसंन्यासीच असतो.. म्हणून भक्तियुक्तकर्म आणि कर्मसंन्यास हे एकच आहेत.. परंतू केवळ मुक्ती प्राप्त करण्यासाठी भौतिकसुखापासूनचा कर्मसंन्यास हा अपूर्ण संन्यास आहे कारण त्यात फलाची अपेक्षा आहे.. मुक्तीवरची ही मालकी सोडणं म्हणजे परिपूर्ण वैराग्य!! 

थोडक्यात, कर्मयोगी शरीरानं कर्म करत असला तरी वृत्तीनं संन्यस्थ/संन्यासी असतो तर संन्यस्थ/संन्यासी सर्वसंग परित्यागी असतो.. 

भगवान म्हणतात, जो कोणाचाही द्वेष करत नाही, ज्याला कसलीही इच्छा नाही, जो मी-माझं ह्या पलीकडं गेला आहे, असा तो नित्य संन्यासी जाणावा.. कारण राग-द्वेष, सुख-दुःख ह्या द्वंद्वातून मुक्त झालेला तो सहजपणे भौतिक बंधनं पार करतो.. आणि कर्मबंधनातून मुक्त होतो.. मनानं निःसंग असल्यानं 'मी कर्ता आहे' हा विकार त्याच्यात नसतो.. त्यामुळे तो संसारात राहून सुद्धा त्याला कर्माचं बंधन नसतं.. प्राकृत जगात असून ही मुक्तच असतो.. 

असं असलं तरी सर्वसंग परित्याग करून, अंगाला राख लावून, ध्यानस्त बसणं हा संन्यास नव्हे.. केवळ सर्व कर्मापासून संन्यास घेतल्यानं कोणी सुखी होऊ शकत नाही.. 

      

भक्तियुक्त कर्म म्हणजेच कर्मयोग आणि ज्ञानयोग भिन्न असले तरी ते फलद्रुष्टीनं भिन्न नाहीत.. भौतिक अस्तित्वाच्या गाभ्याचा शोध ज्ञानयोगी घेतात तर त्या गाभ्याच्या अंतरी असणाऱ्या परमात्म्याची सेवा कर्मयोगी करतात.. एकात वृक्षाच्या मुळाचा शोध घेऊन मग पाणी घातलं जातं तर दुसऱ्यात वृक्षाच्या मुळाशी पाणी घातलं जातं.. दोन्ही मध्ये पाणी शेवटी मुळांनाच पोचतं.. म्हणजेच जे कर्मफल-परमस्थान-मोक्ष ज्ञानयोगींना मिळतं तेच कर्मयोगींना ही मिळतं.. हे ज्यानं जाणलं, त्यानंच खरं तत्व -आत्मस्वरूप- ओळखलं.. म्हणून तोच खरा ज्ञानी!!.. 

कर्मयोग ज्ञानयोगापेक्षा कसा श्रेष्ठ आहे हे भगवान पुढं सांगतात.. 

भक्तियुक्त कर्म करणारा कर्मयोगी आपली कर्तव्यं पार पाडण्यात आनंदी असतो.. कारण त्याला त्याच्या अंतिम धामाची, परमधमाची खात्री असते.. परंतु सांख्य, वेदांत तर्कवादाचं अत्यंत क्लिष्ट असं अध्ययन करण्यात मग्न ज्ञानयोगी कधी कधी ब्रह्मज्ञानाला कंटाळतो.. आणि आत्मसाक्षाकाराच्या मार्गावरून त्याचं पतन होऊन भौतिक चक्रात परत अडकत जातो.. म्हणून भक्तियुक्त कर्मात मग्न असलेले कर्मयोगी, 'ब्रह्म म्हणजे काय?' ह्याची चर्चा करणाऱ्या ज्ञानयोगींपेक्षा श्रेष्ठ आहेत..    

       

मग, असा हा कर्मयोगी नेमका कसा असतो? त्याची लक्षणं काय असतात?  

जो भक्तिपूर्ण कर्म करतो, ज्याचे अंतःकरण शुद्ध आहे, ज्याने मन आणि इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवले आहे, जो सर्व प्राणीमात्रात परमात्याचा अंश पाहतो असा कर्मयोगी कर्मबद्ध होत नाही.. म्हणजेच कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.. त्याच्या मनात मीपणाची भावना नसते.. त्यामुळे 'मी कर्ता' हा अभिमान त्याला नसतो.. पाहताना, ऐकताना, स्पर्श करताना, वास घेताना, खाताना-पिताना, झोपताना-चालताना, उठताना-बसताना, श्वासोच्छवास करताना, तसेच बोलताना, त्याग करताना, स्वीकारताना, डोळ्यांच्या पापण्या उघडझाप करताना, त्यांना माहिती असते कि ते फक्त शरीरधारी आहेत आणि ही सर्व इंद्रियकर्मे इंद्रियं चोखपणे करत आहेत.. 

तसेच हा कर्मयोगी सर्व कर्मे परमात्माठायी अर्पण करतो.. त्यामुळं तो कर्मे करून सुद्धा कमलपत्राप्रमाणं कर्मबंधनापासून अलिप्त राहतो, पापकर्मानं प्रभावित होत नाही.. आपलं शरीर, मन, बुद्धी आणि वाणीनं भौतिक जगतात यथाकथित सांसारिक कर्मे करत असला तरी तो मुक्तच असतो.. कारण इंद्रियांची आसक्ती सोडून केवळ आत्मशुद्धीकरता शरीरानं तो कर्मे करत असतो.. माऊलींच्या शब्दांत हा झाला 'देहव्यापार'!.. जी कर्मे मनाचा आणि बुद्धीचा वापर न करता केवळ शरीरानं केली जातात तो देहव्यापार.. 

असा निष्ठेनं कर्म करणारा, भक्तिमार्ग अवलंबणारा कर्मयोगी परमशांती मिळवतो.. कारण तो आपले कर्म आणि कर्मफल परमात्म्याला अर्पण करतो.. जो सर्व कर्मे यथासांग करतो आणि त्या कर्माचा 'मी कर्ता नाही' असे समजून फलेच्छा सोडतो, जो कोणतेही कर्म करणारा किंवा करविणारा न होता फक्त कर्म करत राहतो, असा योगी, नवद्वारं* असलेल्या आपल्या देहरूपी नगरात आत्मानंदात असतो..  

ह्या देहरूपी नगराचा स्वामी म्हणजेच देहरूपी जीव ह्यानं करावयाची कर्म, त्याची कर्तृत्वशक्ती आणि कर्माशी असणारी फलांची जोड ह्या गोष्टी परमात्मा ठरवत नाही.. कारण तो अकर्ता आहे, तो कोणत्याही कर्माशी बद्ध नाही.. हा सगळा प्राकृतिक गुणांचा, मोहमायेचा खेळ आहे.. जोपर्यंत जीव देहरूपी नगरात असतो तोपर्यंत तो ह्या देहाचा स्वामी असल्यासारखा वागतो.. पण तो देहाच्या कर्मांचा, कर्मफलांचा ना स्वामी असतो ना नियंत्रक.. 

तसेच परमात्मा कोणतं ही पाप किंवा पुण्य ग्रहण करत नाही.. आपणच परमात्म्याला 'तो उत्पन्न करतो, तो पालन करतो, तो संहार करतो, तो पापपुण्य ग्रहण करतो असं मानतो.. पण ह्या सगळा प्रकृती, मायेचा खेळ आहे हे जेव्हा ज्ञात होतं तेव्हा परमात्म्याचं अकर्तेपण स्पष्ट दिसू लागतं.. आणि परमतत्व* हेच परमसत्य आहे ही जाणीव होते.. मग मन, बुद्धी, निष्ठा आणि आश्रय परमात्म्याठायी स्थिर होतात.. आत्मज्ञानाद्वारे सर्व किल्मिष, पातकं धुतली जातात आणि मोक्षपथावर उत्तरोत्तर प्रगती होते.. असा ज्ञानी, आत्मनिष्ठ योगी यांना सर्व प्राणीमात्रात ब्रह्म -परमात्म्याचा अंश- दिसतो.. मग तो विद्या-विनय संपन्न ब्राह्मण असो वा गाय, हत्ती, कुत्रा वा चांडाळ ह्या सगळ्यांकडं तो समदृष्टीनंच पाहतो.. जो समदृष्टी आहे, जो सर्वत्र ब्रह्म पाहतो, ज्याला ना 'मिळाल्याचा हर्ष' होतो ना 'गमावल्याच दुःख', जो फक्त परमात्मयाठायी  स्थिर राहून कर्म करतो, जो मोहरहित आहे तो स्वतःच ब्रह्म असतो.. माऊली म्हणतात, "तोचि तो निरुता। समदृष्टी तत्त्वता। हरि म्हणे पंडुसुता। तोचि ब्रह्म।।"..  

ही साम्यावस्था म्हणजे आत्मसाक्षात्काराचं लक्षणं.. आत्मसाक्षात्कारानं तो बद्ध जीवनातून, जन्म मृत्यूच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो.. इहलोकीच पुनर्जन्म जिंकतो.. 

असा मुक्तयोगी भौतिक सुखांमध्ये आसक्त होत नाही तर तो स्वतःमध्येच सुखाचा अनुभव घेत सदैव समाधिस्थ असतो.. असा आत्मसाक्षात्कारी ब्रह्माच्या ठिकाणी स्थिरबुद्धी असल्यानं अमर्याद सुखाचा अनुभव घेतो.. विषय आणि इंद्रियांपासूनच्या सुखदुःखात असा ज्ञानी रममाण होत नाही.. ह्या सुखदुःखांना आरंभ आणि शेवट असतो हे माहिती असल्यानं तो ह्या जंजाळात तो अडकत नाही.. 

जो या लोकी देहत्याग करेपर्यंत इंद्रियांच्या आवेगाला, काम-क्रोधाला आवर घालू शकतो, तोच खरा योगी, तोच खरा सुखी होय.. आत्मसंतोष हे ज्याचं सुख, आत्मानंद हेच ज्याचं विश्रामस्थान, आत्मरूपज्ञान हाच ज्याचा प्रकाश असा योगी ब्रह्माची प्राप्ती करतो.. म्हणजेच ज्याचं सुख अंत:करणात आहे, अंतःकरणातच जो आनंद अनुभवतो, ज्याचं ध्येय अंतरातच आहे तो वास्तविकपणे परिपूर्ण योगी आहे.. तसेच जो संशयपासून निर्माण होणाऱ्या द्वंद्वापलीकडं आहे, ज्याचं मन अंतरातच रममाण झालं आहे, जो सर्व जीवांच्या कल्याणार्थ कार्य करण्यामध्ये व्यस्त आहे आणि जो सर्व पापांपासून मुक्त आहे तो ब्रह्मनिर्वाणरुप* मोक्ष प्राप्त करतो.. जो क्रोध आणि भौतिक इच्छांपासून मुक्त आहे, आत्मसाक्षात्कारी-आत्मसंयमी आहे असा योगी जिवंतपणी आणि मरणानंतर ही ब्रह्मस्वरूप असतो..

ब्रह्मनिर्वाणाच्या उपरोक्त तत्वाचं विवेचन करून झाल्यावर अष्टांगयोगाद्वारे ह्या अवस्थेप्रत योगी कसा पोचू शकतो हे श्रीभगवान पुढं सांगतात.. यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधी ही अष्टांगयोगाची आठ अंगं आहेत.. ह्या अध्यायात अष्टांगयोगाची प्राथमिक माहिती देऊन पुढील अध्यायात ह्या योगपद्धतीचं विस्तृत वर्णन श्रीभगवान करतात.. वैराग्यानं विषयसुखांचा त्याग करून, दोन भुवयांमध्ये दृष्टी एकाग्र करून, दोन नाकपुड्यातून वाहणाऱ्या श्वासाची गती सम ठेवून जो मन-इंद्रियं-बुद्धी संयमित करतो आणि भय-क्रोधापासून अलिप्त असतो, तो सदैव मुक्तच असतो.. 

प्रकृतीच्या मायाशक्तीच्या प्रभावाखाली असणारे बद्धजीव भौतिक जगतात शांती प्राप्त करण्यासाठी धडपड करत असतात.. अध्यायाच्या शेवटच्या श्लोकांत हे शांतिसूत्र सांगताना श्रीभगवान म्हणतात, "मी सर्व यज्ञ आणि तपस्येचा परमभोक्ता, सर्व देवलोक आणि देवतांचा परमेश्वर, सर्व जीवांचा हितकर्ता आणि सर्व जीवांच्या कल्याणाची इच्छा करणारा आहे.. आणि हे जो जाणतो त्याला अक्षय शांती लाभते.." म्हणजेच, भगवंत सर्व मानवी कार्यांचे परमभोक्ता आहेत.. सर्व देवदेवतांचे, ग्रहलोकांचे अधिपती आहेत.. बद्ध जीव ज्या भौतिक प्रकृतीच्या नियमांच्या अधीन आहेत त्या प्रकृतीचे ते स्वामी आहेत.. 

थोडक्यात, भक्तियुक्त कर्म करणं म्हणजेच परमात्मा हा सर्वांचा अधिपती आहे ह्या पूर्ण ज्ञानानं युक्त होऊन कर्म करणं होय.. भक्तिभावना म्हणजे 'स्वतःचा परमसत्याशी असणारा संबंध' ह्या पूर्ण ज्ञानानं युक्त होऊन कर्म करणं होय.. ही भावना म्हणजे भक्तियोग.. आणि भक्तियोगाकडं घेऊन जाणारा एक मार्ग आहे ज्ञानयोग.. अशी भक्तिपूर्ण सेवा हीच मानवजातीला शांती प्रदान करू शकते.. आणि हीच जीवनाची परमसिद्धी आहे..  

ऐकून माहिती संन्यस्थाची, पुसे अर्जुन भगवंताशी 

जर मोक्षप्राप्ती भक्तिमार्गे, का करावी अनासक्त कर्मे?

सांगते झाले भगवंत, न अंतर कर्मसंन्यास भक्तियोगात 

जरी दोन्ही मोक्षदायक, असे सुलभ भक्तिमार्ग आचरणास ।।१।।

अर्पूनि कर्मे भक्तिभावे, अनासक्त जो करतो कर्माचरण 

करुनि कर्मे ना कर्मबद्ध तो, असतो कर्मसंन्याशी हे जाण

संन्यस्थवृत्ती असा कर्मयोगी, जरी नसे सर्वसंग परित्यागी 

'राग-द्वेष' 'सुख-दुःख' 'मी कर्ता' ह्या पार असे हा निसंगी ।।२।।

शोधती जरी ज्ञानयोगी गाभा भौतिक अस्तित्वाचा 

घेती ध्यास जरी कर्मयोगी गाभ्यास्थित परमात्म्याचा 

ज्ञानयोगी वा कर्मयोगी कर्मफल निश्चित परमस्थान 

ओळखणे हे आत्मस्वरूप तत्व हेच खरे आत्मज्ञान ।।३।।

असे 'परमस्थान' फल एक तरी, ज्ञानयोग आचरण्या कठीण

सांख्य-वेदांत-तर्कवाद क्लिष्ट असती, मार्गपतन होण्या कारण 

परमधाम निश्चित तयाचे, भक्तियुक्त कर्मात जो मग्न कर्मयोगी 

न जाणिला ब्रहम तरी भक्तिभावे समर्पून, श्रेष्ठ हा परे ज्ञानयोगी ।।४।।

पाप-पुण्य, उत्पत्ती-संहार, पालन-पोषण खेळ हा प्रकृती-मायेचा 

होई आत्मसाक्षात्कार, हे परमसत्य जाणता अकर्तेपणा परमात्म्याचा 

धुवून पातके आत्मज्ञाने, होई मन-बुद्धी-निष्ठा- स्थित परमात्म्याठायी 

होई मोक्षपथी प्रगती त्याची, जो समदृष्टी जाणे सृष्टी वसे ब्रह्माठायी ।।५।। 

घालतो जो आवर इंद्रिय आवेगासी अन कामक्रोधासी

आत्मसंतोष ज्याचे सुख आत्मज्ञान प्रकाश तोच खरा योगी जाण 

रममाण जो अंतरात अन व्यस्त कर्म करण्या कल्याणार्थ 

आत्मसंयमी पापमुक्त जो इहलोकी-परलोकी होई ब्रह्मरूपनिर्वाण ।।६।।

जाणूनी हा 'कर्मसंन्यासयोग' प्रभुमुखातून

होऊ संन्यस्थ त्यजूनी प्रेम-द्वेष भय चिंता मनातून 

ठेवुनी निष्ठा, होशी आत्मज्ञ, जाणता नाते परमतत्वाचे

करिता मानव सेवा भक्तिभावे, मिळे प्रदान परमशांतीचे ।।७।।

हरी ॐ तद् सद् 

॥ॐ श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥

********************  

* नवद्वार :दोन डोळे, दोन कान, दोन नाकपुड्या, एक तोंड, २ मलमूत्र विसर्जन द्वार..

* परमतत्व : ब्रह्म, परमात्मा, भगवान.. 

* ब्रह्मनिर्वाणरुप* मोक्ष : परब्रह्मात विलीन होणं.. 

-मी मधुरा.. 

************************************************

Reflecting on Another Year of Life..

कैलास मानसरोवर यात्रा, सप्टेंबर २०२४ 

 Happy Birthday to Me!!

आणखी एक अनुभवसंपन्न वर्ष!.. 
भावनिक चढउतारांनी, भावनिक आंदोलनांनी, भावनिक गदारोळांनी परिपूर्ण असं वर्ष!!.. 
सेल्फ हिलिंग शिकवणारं.. स्वतःवर प्रेम करायला शिकवणारं.. 'स्व'चा शोध घ्यायला शिकवणारं.. असं हे वर्ष!!!.. 
चांगल्या वाईट अश्या असंख्य अनुभवांनी भरलेलं.. ह्या अनुभवांनी मला बरंच काही शिकवलं असलं, घडवलं असलं तरी ह्यातून जाणं सोपं तर नक्कीच नव्हतं.. नाही.. आणि नसेलही.. पण ह्याकडं नवीन काही शिकायची, स्वतःमध्ये बदल घडवायची, स्वतःला जोखायची संधी म्हणून पाहिलं तर?.. आयुष्य नक्कीच समुद्ध होईल.. आणि अश्या ह्या अनुभवसंपन्न आयुष्याबद्दल, जीवन जगण्याच्या ह्या वरदानाबद्दल मी आज कृतज्ञता व्यक्त करते.. 

सुरुवातच 'वजन घटावो' ह्या अशक्यप्राय वाटणाऱ्या आव्हानानं झाली.. प्रत्येक दिवस येईल तसा स्वीकारत, त्यातील छोट्या छोट्या आव्हानांचं व्यवस्थित नियोजन करत, 'एक बार ठान ली, तो खुद कि भी नहीं सुनती' ह्यावर 'दटे रहो' करत तब्बल १७ किलो वजन कमी केलं.. आणि आज ८ महिन्यानंतर ही त्याच कमी झालेल्या वजनावर असणं ही माझ्या आयुष्यातली सगळ्यांत मोठ्ठी achievement आहे!! 

एका हळव्या, उदासीन, व्याकुळ अश्या वळणावर 'भगवद् गीता' नव्यानं माझ्या आयुष्यात आली आणि पाठोपाठ कैलासपती ही..
गीतेमुळं अव्यक्त भावना, अव्यक्त प्रेम-ममता यांना एक दिशा मिळाली तर कैलासामुळं आयुष्याकडं पाहण्याचा वेगळा दृष्टीकोन.. एक तत्वज्ञानातून काही सांगू पहात होतं तर तर दुसरं total surrenderness- संपूर्ण समर्पण, भक्तिभाव ह्यातून.. द्वैतातून अद्वैत आणि अद्वैतात ही, 'मी' आणि 'तो' एक असलो तरी 'मी' म्हणजे 'संपूर्ण तो' नाही.. त्या ब्रह्मतत्वाचा मी एक अंश आहे.. हे द्वैत उमजणं आणि समजून ते आत्मसात करणं.. अजुनी ह्या द्वैत-अद्वैताचा हिंदोळा सुरूच आहे..

कैलास-मानसरोवर यात्रा खरोखरच 'Journey of a Lifetime' होती.. सद् गुरुच्या शब्दांत सांगायचं तर शिवाच्या अंगाखांद्यावरून केलेला जीवनाचं सत्य जाणण्याचा हा प्रवास.. तीन दिवस कैलासाच्या अंगणात बागडल्यावर, त्याच्या सहवासात राहिल्यावर, त्याचंच रूप स्वतःत पाहिल्यावर, आयुष्यात काही बाकी राहिलंय असं आता वाटतंच नाही.. पण त्याच्या सहवासाच्या गोडीचा हावरटपणा मात्र नक्कीच वाढला आहे.. 

सद् गुरू एका सत्संगात म्हणाले होते, संपूर्ण कैलासच तुम्ही तुमच्यात साठवून घेऊन जावू शकता तर आठवण म्हणून पाणी, माती, खडा असं का घेऊन जायचं? कैलास तत्व तुम्ही तुमच्या पंचतत्वात सामावून घेतलंत तर बाकी भौतिक तत्वांची गरजच काय?.. 

खरंच आहे.. जेव्हा मन अस्वस्थ असतं, भरकटलेलं असतं तेव्हा हाच कैलास दीपस्तंभ होतो.. आणि जेव्हा मनात काहूर माजून सगळं ठवळून निघतं, तेव्हा तुरटी होऊन सगळा गाळ खाली ठेवण्याचं, स्वच्छ आणि स्पष्ट विचार देण्याचं काम ही करतो.. आणि हा खाली बसलेला गाळ काढायला मदत होते गीतेतील तत्वज्ञानाची.. पण प्रत्येक दिवस, प्रत्येक परिस्थिती सारखी नसते.. आणि त्याचवेळी माणूस म्हणून आपल्याकडं असणाऱ्या ताकदी बरोबरच आपल्यातलं खुजेपण ही लक्षात येतं..    

  
कैलास अनुभवताना त्याच्यापुढचं आपलं असणं नसण्यातच जमा असतं.. पण जेव्हा कैलासाची अनुभूती येते तेव्हा असण्या-नसण्यातलं अंतरच संपतं.. काठमांडूपासून 'मधुरा पटवर्धन' from Oregon, USA असा सुरु झालेला माझा प्रवास.. नंतर हळूहळू नात्यांची, सोशल-इकॉनॉमिक स्टेटसची गळून पडलेली लेबल्स.. मधुरा-स्त्री हा लिंगभेद विरून मधुरा व्यक्तीत आणि नंतर फक्त एका जीवात्मात झालेलं रूपांतर आणि कैलासला पोचेपर्यंत ह्या जीवात्म्याचं तिथल्या ऊर्जेत सामावून जाणं.. हा १०-१२ दिवसांचा प्रवास अचंबित करणारा होता.. कोणतीही अपेक्षा न ठेवता, मोकळ्या मनानं आणि तिथल्या उर्जेला संपूर्णपणे शरण जाण्याच्या भावनेनं केलेला हा प्रवास.. त्यामुळं हा प्रवास फक्त एक अनुभव न होता ती अनुभूती झाली असावी.. दीराफूक मधील त्या दिवसांत, 'मी-शरीर' आणि 'मी-चैतन्य' हा भेद आणि भेद असूनही त्यांच अभेद्य असणं अनुभवू शकले.. 'I'm just a Portal of that Devine Love and Light' ह्याची अनुभूती घेऊ शकले..   

ब्रह्मतत्वाच्या ऊर्जेचा मी एक छोटासा अंश आहे.. त्या ऊर्जेनं नेमून दिलेलं काम करण्यासाठी, मी जीवात्मा म्हणून  'मधुरा पटवर्धन' नावाच्या घरांत वास्तव्यास आहे.. ह्या घराचा करार संपला कि दुसरं घर.. आणि दिलेलं काम झाल्यावर परत त्या ऊर्जेत सामावून जाईन.. ही माझी तिथं, मला नव्यानं झालेली ओळख!!..  

आणि नेमून दिलेलं काम फलासक्तीची अपेक्षा न करता, सेवाभावनेन करणं ही झाली गीतेची शिकवण.. 

आणि प्रत्येक परिस्थितीत ही जागरूकता कायम ठेवून कार्यरत राहणं ही झाली साधना..

मला नक्कीच माहितीय, हे लिहा-वाचायला सोपं असलं तरी, जाणीवपूर्णक आयुष्यात उतरवणं, सजगपणे प्रत्येक परिस्थितीत ते अवलंबवणं खूप कठीण आहे.. खूप मोठ्ठी साधना आहे.. 

आता निदान ह्याकडं मी डोळसपणे पहायला, जागृततेनं विचारात, स्वतःत बदल घडवायला सुरुवात केलीय.. कदाचित आयुष्यात सुरु असणाऱ्या घडामोडींमुळं ही असेल.. पण प्रयत्न करतीय.. परिस्थिती बदलल्यावर असंच पुढं सातत्यानं सुरु ठेवणं ही आव्हानात्मक असेल.. पण करत राहीन हा विश्वास ही आहे..    

हे वर्ष full of surprises च होतं.. काही आपल्यांनी अचानक साथ सोडणं, काही अपरिहार्य कारणानं मित्रपरिवार तुटणं, यामुळं निर्माण झालेल्या पोकळीत अनेक प्रश्न भेडसावू लागले.. ही अशी नाती, टिकणारच नसतील तर हे नातेसंबंध का निर्माण होतात? त्यांचं नसणं इतकं त्रासदायक का होतं?.. तसंच कितीतरी व्यक्ती आपल्या दैनंदिन आयुष्यात येत जात असतात.. काही बराच काळ आपली सोबत करतात तर काही अगदीच थोडा काळ.. काही प्रसंगी अचानक येऊन निघून जातात.. पण तरी ही ह्या व्यक्तींचा आपल्या आयुष्यावर ठसा उमटत असतो.. मग ह्या सगळ्या व्यक्तीं आपल्या आयुष्यात का येतात? त्यांच्या येण्याचा उद्द्येश काय? ह्याचा शोध घेता घेता 'Your Soul's Plan' हे पुस्तक माझ्या वाचनात आलं आणि सगळ्या प्रश्नांच्या उत्तरांची उकल व्हायला सुरुवात झाली.. आयुष्यात येणारी प्रत्येक व्यक्ती उगाचच येत नाही तर ती येण्यामागं एक प्रयोजन असतं.. त्या व्यक्तीमुळं, त्या व्यक्तीशी निगडित परिस्थितीमुळं तुम्ही काही तरी शिकत असता, घडत असता.. तसंच तुम्ही त्या व्यक्तीला ही शिकवत असता.. हे ह्या व्यक्तींमधलं 'Soul Contract' असतं.. आणि ही देवाण देवाण-घेवाण म्हणजेच आयुष्य.. 'Soul Contracts' म्हणजे काय, ती कशी घडतात हे वाचणं खूप गंमतशीर आहे.. It's a good book to read..  

ह्या पुस्तकामुळं 'Self Healing' - Self Healing मुळं Sound Bath Therapy, Mantra Therapy सारख्या Vibration Based Therapies, Meditation Using Lights and Different Modalities अनुभवता आल्या.. बरीच कवाडं उघडली.. बागडायला एक नवीन जग मिळालंय.. त्यामुळं येणाऱ्या नवनवीन अनुभवांनी आकार घेणाऱ्या आयुष्याबद्दलची उत्सुकता ही वाढलीय.. 

आता 'Your Soul's Gift वाचायला घेईन.. पण अजुनी मुहूर्त लागायचाय :)..     

   

.. मी गतवर्षात रेंगाळतेय आणि ऋचा माझ्या वाढदिवसाचं नियोजन करतीय.. ती, मी आणि फ्लोरिडा बीच.. आज तिच्या finals पण संपतील.. त्यामुळं double celebration!!.. 

खरं सांगायचं तर, मला वाढदिवसाबद्दल कधी अप्रुप्य वाटलंच नाही.. लहानपणी औक्षण आणि जेवणात आवडीचा एखादा पदार्थ इतकाच मर्यादित वाढदिवस पुढं हॉटेल मध्ये जाऊन जेवणं इथवर येऊन थांबला.. वाढदिवसाचा सोहळा का? हा प्रश्न मला तेव्हा ही होता आणि आत्ता ही.. पण मी माझ्यापरीनं ह्याच उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न केलाय.. 

गीतेत सांगितलंय, 'न जायते म्रियते वा कदाचिन'.. आत्म्यासाठी जन्म ही नाही आणि मृत्यू ही नाही.. मग, आजचा वाढदिवस?.. 

.. मला वाटतं मी या दिवसाकडं, 'ऊर्जा' आणि 'शरीरा'च्या सहयोगाचा दिवस.. नेमून दिलेलं कार्य, प्रगती, उत्क्रांती ह्यासाठी, शरीरानं दिलेल्या साथीबद्दल, कृतज्ञता व्यक्त करायचा दिवस.. म्हणून पहावं.. 

..so, 

Happy Birthday Madhura!!! 

आज आपल्या एकत्र प्रवासाला ५२ वर्षे पूर्ण झाली.. मी तुला मोठ्ठ होताना, धडपडून सावरताना, प्रगती करताना पाहते तेव्हा, मला तुझा खूप अभिमान वाटतो.. गेल्या ५ दशकांत, एकमेकींबरोबर आयुष्याचा आनंद घेत असताना, आपण चुका ही केल्या.. आणि त्यापासून शिकलो ही खूप..  

माझ्या काही निर्णयामुळं तू त्रास सहन केलास, सोसलंस.. कधी कधी तुझी काळजी न घेऊन, तुला गृहीत धरून मी तुझ्यावर अन्याय ही केला.. पण आज मला तुला सांगायचं आहे, तुझ्या पाठिंब्याशिवाय, तू असल्याशिवाय 'मी-ऊर्जा'-'मी-चैतन्य' काहीच करू शकत नाही.. तुझ्या असण्यातच माझ्या प्रगतीची मेख आहे..    

So, Thank you so much for being there.. 

And I'm excited to experience the future that awaits for US..

तर, चल मग, 

कृतज्ञता, आशा आणि अढळ विश्वासानं भरलेल्या आयुष्याचं स्वागत करूया..

-'मी मधुरा'तली.. 

************************************************

अध्याय ४ 'ज्ञानकर्मसंन्यासयोग'

ॐ

श्रीपरमात्माने नमः 

अध्याय ४ 'ज्ञानकर्मसंन्यासयोग' 

( दिव्य ज्ञान )

तिसऱ्या अध्यायात श्रीभगवान कर्मयोगाबरोबरच कर्मामागं असणारी यज्ञभावना -कर्मयज्ञ- म्हणजे काय? ज्ञानी व्यक्तींचं लोक कल्याणार्थ कर्तव्य कसं असावं, कर्मसमर्पण म्हणजे काय? हे विस्तारानं सांगतात.. बुद्धीच्या पलीकडं असणाऱ्या परमात्म्याला जाणून स्थिरबुद्धीनं कामरूपी शत्रूस जिंकून, कर्म कर म्हणजेच युद्ध कर.. असा उपदेश अर्जुनाला करतात.. तरी ही युद्धाबद्दल, त्याच्या धर्म कर्तव्याबद्दल साशंक असणाऱ्या अर्जुनाला कर्मयोगाची थोरवी सांगत श्रीभगवान 'ज्ञानकर्मसंन्यासयोग' ह्या अध्यायाची सुरुवात करतात.. 

'ज्ञानकर्मसंन्यास' ह्या शब्दाच्या अर्थाची फोड दोन प्रकारे करता येईल.. 

१. संन्यस्तवृत्तीनं कर्म करण्याचं ज्ञान  

२. कर्म करता करता संन्यस्तवृत्ती प्राप्त होऊन आत्मज्ञान मिळवणं.. 

पहिली फोड ज्ञानयोगी तर दुसरी कर्मयोगी.. सांख्ययोग (ज्ञानयोग) आणि कर्मयोग ह्या अध्यायांत सांगितलेले विचार ह्या अध्यायात विस्तारानं मांडले आहेत..

हा अध्याय चार भागात विभागला गेला आहे.. पहिल्या भागात श्रीभगवान आपल्या अवतारावर भाष्य करून कर्मयोग सांगतात.. तर तोच कर्मयोग योगी, संतमाहात्मे कसा आचरणात आणतात हे दुसऱ्या भागात सांगतात.. तिसऱ्या भागात यज्ञ तर चौथ्या भागात ज्ञानाचं महत्व अधोरेखित करतात..

'कर्मयोग' ह्या अत्यंत जिव्हाळ्याच्या योगाची महती सांगून श्रीभगवान, जेव्हा जेव्हा धर्मस्थापनेसाठी, विश्वकल्याणासाठी ह्या ज्ञानाची गरज पडेल तेव्हा तेव्हा ते जन्म घेतील असं सांगतात.. कोणते ही कर्तव्य, 'कर्म समर्पण' भावनेनं केलं कि ते परमात्म्यास पोचते तसंच 'ज्ञानरूप तपानं' सुद्धा ते कसं साध्य करता येईल हे सांगतात.. थोडक्यात, कर्मातून ज्ञान, ज्ञानापासून इंद्रियांच्या आसक्तीवर नियंत्रण आणि त्यामुळे निर्माण झालेला कर्मसंन्यास म्हणजेच हा अध्याय होय..  

      

'श्रीभगवान उवाच' नं अध्यायाची सुरुवात होते.. श्रीभगवान सांगतात.. मी ह्या अव्ययी, अविनाशी ज्ञानाचा उपदेश सर्वप्रथम सूर्यदेव विवस्वनाला केला, सूर्यदेवानं तो मानवजातीचा जनक वैवस्वत मनूला केला आणि मनूनं तो इक्ष्वाकूला (श्रीरामाचे पूर्वज) केला.. ह्याप्रमाणं हे दिव्यज्ञान गुरुशिष्य परंपरेनं राजऋषींनी ही प्राप्त केलं.. पण पुढं काळाच्या ओघात ही परंपरा खंडित होऊन हे ज्ञान लुप्त झालं.. देहावर प्रेम, विषयसुखांची आसक्ती ह्यामुळं आत्मबोधाचा विसर पडत गेला.. विषयसुख म्हणजेच इतिकर्तव्यता वाटून, आत्म्याचा विसर पडला, इंद्रियप्रेम वाढलं आणि हा ज्ञानयोग लुप्त होत गेला.. 

पुढं श्रीभगवान म्हणतात, "पुरातन, गूढ, अलौकिक असा हा योग, जो माझ्या जिव्हाळ्याचा आहे, तो मी तत्वतः तुला सांगत आहे कारण तू प्रेमाचं, भक्तीचं, मित्रत्वाचं आणि माझ्या विश्वासाचं मूर्तिमंत रूप आहेस.."

अर्जुनापुढं उभा असणारा कृष्ण हा सूर्याच्या आधी जन्मणं शक्य नाही.. म्हणून आश्चर्यचकित झालेला अर्जुन 'ह्या योगाचा प्रथम जाणकार सूर्यदेव कसा?' असा प्रश्न विचारतो.. तेव्हा श्रीभगवान म्हणतात, "परंतप अर्जुना, तुझे माझे अनंत जन्म झाले आहेत.. ते जन्म मला आठवतात पण तुला नाही.. म्हणून तू गोंधळून गेला आहेस, साशंक आहेस.. मी अजन्मा - जन्म न घेणारा, अविनाशी - नाश न पावणारा आणि निराकार आहे.. आणि जगत्कार्यासाठी योगमायेनं मी अवतार घेतो...

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।

अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्।।

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।

धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे।।

ज्या ज्या वेळी अधर्मानं धर्माचा ऱ्हास होतो त्या त्या वेळी मी अवतार घेतो.. भक्तांच्या कैवारासाठी, दुष्टांचा समूळ नाश करण्यासाठी, धर्माची पुनःस्थापना करण्यासाठी मी परत परत जन्म घेतो.. आणि हे जे जाणतो तो खरा ज्ञानी होय.."

अजन्मा असून ही भगवंताचं जन्म घेणं, अवतार घेणं, निष्कर्म असून ही कर्म करणं, हे स्वरूप जो निःशंक जाणतो, तो देहत्याग केल्यावर ही ह्या भौतिक जगात परत जन्म घेत नाही.. तर भगवंताच्या शाश्वत रूपात विलीन होतो, परममुक्त होतो.. तसंच जे आसक्ती म्हणजेच काम, क्रोध, भय, मत्सर ह्यातून मुक्त होऊन, समर्पण भावनेनं कर्म, ज्ञानार्जन करतात, ते ही त्या शाश्वत रूपात विलीन होतात.. जे ज्या भावनेनं भगवंताला-परमात्म्याला शरण जातात त्या भावनानुरूप फळ त्यांना मिळतं..
 

मनात अनेक हेतू, इच्छा ठेवून नानाविध मार्गांनी उपासना केली जाते.. अनेक शास्त्रांचा अभ्यास केला जातो.. नाना देवतांचं पूजन केलं जातं.. 

भगवंत, परमशक्ती परमेश्वर हा एकच आहे आणि तो ह्या भौतिक सृष्टीच्या अतीत आहे.. ह्या नानाविध देवता म्हणजे भगवतांनी दिलेल्या भौतिक शक्तींनी युक्त असे जीव.. त्यामुळं जशी ज्या देवतेची आराधना, पूजा तसं त्याचं फलं.. अश्या सकाम कर्मांची फलप्राप्ती ही त्वरित आणि क्षणिक असते..  

सकाम कर्म म्हणजे काय हे सांगताना भगवान कर्मांचं वर्गीकरण करतात.. भौतिक प्रकृतीचे तीन गुण - सत्वगुण, रजोगुण आणि तमोगुण- आणि त्यांना अनुरूप अश्या कर्माला अनुसरून मानवी समाजाचे चार विभाग - ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र - असं हे वर्गीकरण.. जे सत्वगुणांत स्थित ते ब्राह्मण ज्यांना ज्ञानाची आस आहे, रजोगुणांत स्थित ते क्षत्रिय जे प्रशासन करतात, रजोगुण-तमोगुण ह्यात स्थित असे वैश्य-व्यापारी आणि तमोगुणांत स्थित असा कामगार वर्ग-शूद्र.. 

वर्ण कोणताही असो आत्मज्ञान मिळालं की मोक्षसिद्धी प्राप्त होते.. 'वाल्याचा वाल्मिकी' होतो.. 

सृष्टीचं सृजन असो किंवा गुणकर्मानुसार वर्णांची निर्मिती, भगवंत कर्ता असून सुद्धा अव्ययी-अपरिवर्तनीय असल्यानं अकर्ताच असतात.. भगवंत त्यांच्या सगुण साकार अवतारात, सर्व विहित कर्मे करतात.. पण कर्मफलांची आसक्ती नसल्यानं ती कर्मे त्यांना बद्ध करत नाहीत.. आणि जे कोणी हे परमात्म्याच्या अनासक्त कर्माचं तत्व जाणतो तो ही कर्म बंधनातून मुक्त होतो.. 

"मुमुक्षु म्हणजे मोक्षाची अपेक्षा करणाऱ्या तुझ्या पूर्वजांनी माझं हे स्वरूप जाणून त्याचं अनुकरण केलं.. म्हणून हे अर्जुना, तू ही ह्याच मार्गाचं अनुकरण कर".. असं सांगून श्रीभगवान दुसऱ्या भागाकडं वळतात.. आणि सृष्टीचा कर्ता परमात्म्यासारखं निरपेक्ष कर्म कसं असावं हे सांगतात..    

 

निरपेक्ष कर्म करायचं असेल तर कर्म, अकर्म आणि विकर्म ह्यातील भेद जाणणं आवश्यक आहे.. हा भेद जाणणाराच कर्माचं तात्विक स्वरूप समजू शकतो.. हे स्वरूप ज्याला कळतं तो कर्म करून ही अलिप्त राहतो.. कर्म, अकर्म, विकर्म ही वेगवेगळी कर्मं नाहीत.. श्रीभगवान म्हणतात कर्मातच कर्म आणि विकर्म दडलेलं असतं.. कर्माकडं आपण कोणत्या दृष्टीकोनातून पाहतो ते महत्वाचं..

जो अल्पसंतुष्ट आहे, जो द्वंद्वातीत आहे, जो यशापयशामध्ये सुद्धा स्थिर आहे तो कर्मं करत असला तरी कधीच कर्म बद्ध होत नाही.. असं निस्पृहपणे केलेलं कर्म इंद्रियांपर्यंतच मर्यादित राहतं, ते आत्म्याला बद्ध करत नाही.. असं भासमान कर्म म्हणजे अकर्म.. माऊली म्हणतात, "जैसा कां जळापाशीं उभा ठाके । तो जरी आपणपें जळामाजिं देखे ।तरी तो निभ्रांत वोळखे । म्हणे मी वेगळा आहें ".. म्हणजेच, पाण्यात दिसणारं प्रतिबिंब आपलं असलं तरी ते आपण नाही.. तसंच कर्म हा शरीराचा धर्म असला तरी तो आत्म्यापासून वेगळा आहे.. अश्या निस्पृहवृत्तीनं केलेलं कर्म हे अकर्म.. कारण शरीर कर्म करत असतं पण आत्मा त्यापासून मुक्त असतो..

 

'जो कर्मात अकर्म पाहतो आणि अकर्मात कर्म' तो खरा ज्ञानी.. असा हा ज्ञानी सर्व कामात मग्न असला तरी तो परमात्मापाशी स्थिरबुद्धी असतो.. तो मनावर नियंत्रण ठेवून बुद्धीनं कर्म करत असतो.. स्वामित्वच्या भावनेचा त्याग करून फक्त जीवनावश्यक गोष्टींसाठीच कर्म करतो.. त्यामुळं त्याच्याकडून पापकर्म घडत नाही.. 

असा हा कर्मयोगी कर्म करत असला तरी कर्मरहित असतो.. सत्व-रज-तम गुण असले तरी गुणातीत असतो.. प्राकृतिक गुणांपासून अनासक्त झाल्यानं आणि धर्म-कर्म बंधनातून बाहेर पडून ज्ञानाच्या ठिकाणी स्थिर झाल्यानं त्याचं कर्म पूर्णपणे दिव्यत्व प्राप्त करतं..

हे दिव्यत्व प्राप्त कर्म म्हणजेच विकर्म-विशेष कर्म.. म्हणजेच अकर्माचं स्वरूप जाणणं किंवा आत्म्याचं स्वरूप जाणणं.. विकर्म हे कर्म नसून ज्ञान आहे.. असा ज्ञानी कर्म करून ही कर्मबद्ध असतो, उपभोग घेऊन ही भोगमुक्त असतो.. नित्य कर्म करून ही निष्कर्मी असतो.. ही कर्मातील विकर्माची भावना म्हणजे यज्ञ असं सांगून श्रीभगवान तिसऱ्या भागाकडं वळतात..  

यज्ञ हे एक निरपेक्ष कर्म आहे.. ही एक अध्यात्मिक भावना आहे.. ह्या यज्ञात हवी अर्पण करणारा (कर्मयोगी), हवी(आहुती-कर्म), हवन (अग्नी), यज्ञाचा अधिष्ठाता (परब्रह्म) आणि अंती प्राप्त होणारं फल सर्व काही परब्रह्ममध्ये एकरूप होतं.. थोडक्यात, 'सर्व खलू एवं ब्रह्म'- सर्व काही ब्रह्मच आहे अशी ही भावना.. 

प्रत्येक कर्म हे यज्ञवतच असतं.. ते अर्पण भावनेनंच केलं पाहिजे.. प्रत्येकजण ज्याच्या त्याच्या धर्म आणि कर्त्यव्यानुसार ते करत असतो.. काही देवदेवतांना विविधप्रकाराचे यज्ञ अर्पण करून त्यांची उपासना करतात तर काही परब्रह्म अग्निमध्ये स्वधर्मानं आत्म्याचं हवन करतात.. कोणी आत्मसंयमरूप अग्निमध्ये कायिक, वाचिक, मानसिक युक्ती मंत्रांनी इंद्रियरूप द्रव्याचं हवन करतात.. तर कोणी इंद्रियरूपी अग्नी ज्ञानानं पेटवून ह्या वैराग्यरूपी अग्नीत विषयसुखांची आहुती देतात.. आणि इतर काही मन आणि इंद्रियांच्या संयमानं आत्मसाक्षात्कारासाठी इंद्रियांच्या सर्व क्रिया/कर्म मनरूपी अग्नीत अर्पण करतात.. 

ह्या निरनिराळ्या यज्ञांच्या माध्यमातून आत्मसंयम आणि इंद्रियनियमन करून, कर्मबंधनातून मुक्त होऊन आत्मज्ञान प्राप्त करणं हे मूळ उद्दिष्ट..  

श्रीभगवान म्हणतात, काही जण कठोर व्रत-तपस्या करतात तर काही आपल्याकडील द्रव्याचा यज्ञ (दान) -द्रव्ययज्ञ- करतात.. काहीजण जीवनातील भौतिक सुखांचं हवन -तपोयज्ञ- करतात.. काहीजण अष्टांग योग -योगयज्ञ- पद्धतीचं आचरण करतात तर काही दिव्यज्ञानात प्रगत होण्यासाठी वेदाध्ययन -ज्ञानयज्ञ- करून प्रबुद्ध होतात.. काही शब्दानं  शब्दांचं हवन- शास्त्रोक्त चर्चा -वाग्यज्ञ- करतात.. आणि जीवनातील उन्नतावस्थेचा शोध घेतात.. 

योग समृद्धीनं सुसंपन्न आपल्या प्राणाचं आत्माच्या ठिकाणी हवन करतात.. काही समाधिस्थ राहण्याकरता प्राणायाम पद्धतीचा अवलंब करतात.. प्राणवायूचं  अपानवायूमध्ये आणि अपानवायूचं प्राणवायूमध्ये हवन करतात.. शेवटी संपूर्ण श्वासोच्छवास थांबवून असे 'प्राणायामपरायण योगी' समाधी अवस्थेत राहतात.. तर काही आहार नियमन करून प्राणवायूचंच प्राणवायूमध्ये हवन करतात.. अश्याप्रकारे यज्ञाचं प्रयोजन उत्तमरितीनं जाणणारे हे सर्व यज्ञकर्ते मोक्ष प्राप्त करतात.. सनातन ब्रह्मस्थानाची प्राप्ती करतात.. ब्रह्मरूप होतात.. 

 

हे विविध कर्मातून निर्माण झालेले वेदसंमत यज्ञ शरीर, मन किंवा बुद्धीद्वारे करता येतात.. ज्ञानाशिवाय यज्ञ म्हणजे केवळ भौतिक कर्मच.. यज्ञामागची श्रद्धा, उद्देश फक्त द्रव्यसंचय, प्रतिष्ठा, भौतिक सुख मिळवणं असेल तर ते नक्कीच कर्मबद्ध करतात.. पण जेव्हा हे यज्ञ दिव्य ज्ञानाच्या उन्नतभावनेनं केले जातात तेव्हा ह्या यज्ञकर्मांना अध्यात्मिक स्वरूप प्राप्त होतं.. यज्ञाच्या कर्मकांडापेक्षा ज्या यज्ञाचं फलित ज्ञानप्राप्तीत होतं तोच श्रेष्ठ यज्ञ होय.. 

सर्व कर्मयज्ञांचं पर्यवसन दिव्य ज्ञानात 'अहं ब्रह्मासि' - ब्रह्म म्हणजेच मी, मी म्हणजेच ब्रह्म - अश्या अद्वैतात होते. हा आत्मसाक्षात्काराचा मार्ग निःसंशय कठीण आहे पण आत्मसाक्षात्कारी, अध्यात्मिक गुरुंकडं जाऊन हे तत्त्व जाणण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.. जिज्ञासा, नम्रता, सेवाभाव, समर्पण हेच अध्यात्मिक प्रगतीचं रहस्य आहे..    ज्ञानाच्या प्रकाशानं मिथ्या अहंकार, मोहरूपी अंधार नाहीसा झाला कि सर्व प्राणीमात्रात परमात्माचा अंश दिसेल.. सर्व रूपात निरंतर तो परमेश्वर परमात्मा दिसेल.. 

ज्ञानयज्ञ म्हणजे काय सांगून झाल्यावर, श्रीभगवान ज्ञानयज्ञाची महिती सांगून अध्यायाची सांगता करतात..  

कितीही पापी असला तरी ज्ञानामध्ये त्याला सुधारण्याचं प्रचंड सामर्थ्य आहे.. ज्याप्रमाणं प्रज्वलित अग्नी सरपण भस्मसात करतो त्याचप्रमाणं ज्ञानाग्नी सर्व प्राकृत कर्मबंधनं भस्मसात करतो.. केवळ पापकर्मांचीच नाहीत तर पुण्यकर्मांची संचित आणि क्रियमाण फलं, बंधनं सुद्धा भस्मसात होतात.. ज्ञानासारखं पवित्र, विशुद्ध आणि उदात्त असं दुसरं काहीही नाही.. असं ज्ञान म्हणजे सर्वसिद्धीचं परिपक्व फळ आहे.. जो भक्तिमार्गाचं आचरण करतो त्याला आत्मज्ञानाची अवीट गोडी लागते.. आत्मसुखाच्या गोडीनं तो इंद्रियं आणि विषयसुखांवर नियंत्रण करू शकतो.. श्रद्धेच्या भावनेनं आत्म्यापाशी बुद्धी स्थिर ठेवून आत्मज्ञान मिळवू शकतो..  

स्वार्थानं अधर्माची बाजू घेणं जितकं अयोग्य आहे तितकंच केवळ युद्धोत्तर प्रतिष्ठेसाठी धर्माच्या बाजूनं युद्ध करणं ही.. कारण ह्यात असणारी कर्मफलांची आसक्ती.. ह्या आसक्ती पासून संन्यास घेऊन म्हणजेच अनासक्त होऊन कर्म कर असा उपदेश भगवान अर्जुनाला करतात.. श्रीभगवान म्हणतात, "अज्ञानामुळं तुझ्या मनात जे संशय निर्माण झाले आहेत ते ज्ञानरूपी शस्त्रानं छाटून टाक आणि कर्मयोगाचं अवलंबन कर आणि युद्ध कर.."

ऐक परंतपा, दिव्य रहस्य असे जे अविनाशी योगाचे 

सांगतो तुज पुरातन विज्ञान जाणून नाते भक्त सख्याचे.. 

दिला हा दिव्य उपदेश, प्रथम मान सूर्यदेव विवत्सनाचा 

जाणिला हा योग मनू-राजर्षीने स्रोत गुरुशिष्य परंपरेचा ।।१।।

होऊ नको अचंबित, जाणून प्रथमश्रोता अलौकिक योगाचा

जन्म जन्मुनी आलो आपण, पण तुज विसर साऱ्या जन्मांचा..   

अजन्मा असुन ही जन्मतो मी, करण्या पुनर्स्थापना धर्माची 

विनाश करण्या अधर्माचा, अवतरतो पुनःपुनः, माया ही योगमायेची ।।२।। 

जाणतो जो हे स्वरूप माझे, न परत जन्मे भौतिक जगतात 

अनासक्ती संपर्पणभावे करी जो कर्म, विलीन शाश्वत रूपात..  

भौतिक शक्तींनी युक्त असा जीव, देवता म्हणती त्यास

जशी ज्याची आराधना तसे त्याचे फल, तत्वर मिळे हमखास ।।३।।  

सकाम कर्मे करी उपासना ठेवून इच्छा मनी

चातुर्वर्ण्य कर्मे असती विभागे प्रकृती त्रिगुणी 

सत्वगुणी असे ब्राह्मण तर रजोगुणी क्षत्रिय 

रजो-तमोगुण स्थित वैश्य तर शूद्र तमोगुणाय ।।४।।

कर निरपेक्ष कर्म जाणून कर्म-अकर्म-विकर्म भेद 

जाणता हे कर्म स्वरूप होशील कर्मबंधने अलिप्त

'कर्मात अकर्म अन अकर्मात कर्म' नसे वेगळा भेद 

जाणता हे ज्ञान घडे विकर्म होऊन दिव्यत्व प्राप्त ।।५।। 

अर्पिता निरपेक्ष कर्मे अन कर्तव्ये, होतील ती यज्ञवत तू जाण

होता कर्मयोगी, असे समिधा कर्म अन अधिष्ठाता परब्रह्म 

करता आत्मसंयम सेवाभाव समर्पण, होईल प्राप्त तुज आत्मज्ञान

होता ज्ञाने दूर अहंकार अन मोह, जाणसी सर्व काही आहे स्वरूप ब्रह्म ।।६।।

जाणूनी हा 'ज्ञानकर्मसंन्यासयोग' प्रभुमुखातून

होऊ सनातनी आत्मज्ञानी विशुद्ध अध्यात्मिक कर्मातून  

योगयुक्त तू, टाक छाटून, संशय-अज्ञान, ज्ञानरूपीशस्त्राने    

होतील भस्मसात पाप-पुण्य, संचित अन क्रियमान कर्मबंधने।।७।।

हरी ॐ तद् सद् 

॥ॐ श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥

********************  

-मी मधुरा.. 

************************************************

अध्याय १ 'अर्जुनविषादयोग'

ॐ

श्रीपरमात्माने नमः 

अध्याय १ 'अर्जुनविषादयोग'

अध्यायाची सुरुवात होते महाराज धृतराष्ट्राच्या प्रश्नानं.. कुरुक्षेत्रावर होणाऱ्या युद्धाच्या उत्सुकतेपोटी महाराज संजयला प्रश्न विचारतात.. संजय- महाराज धृतराष्ट्राचा सारथी- ज्याला वेदव्यासांकडून दिव्यदृष्टीचं वरदान मिळलं आहे.. ह्या दिव्यशक्तीचा उपयोग संजय फक्त आणि फक्त युद्धभूमी कुरुक्षेत्रावर काय घडतं हे सांगण्यासाठीच करणार आहे.. 

४७ श्लोक संख्या असलेला हा अध्याय दोन भागात विभागलेला आहे.. पहिल्या भागात संजयच्या तोंडी युद्धभूमीचं वर्णन, कौरव-पांडव दोन्ही पक्षातील शूरवीरांची नावं, शंखध्वनी, दुर्योधन-अर्जुन यांनी केलेलं सैन्याचं निरीक्षण तर दुसऱ्या भागात फक्त अर्जुनविषाद.. दोन्ही बाजूचं अफाट सैन्य पाहून, युध्दामुळं होणाऱ्या भयानक संहाराची कल्पना आल्यावर, अर्जुनाच्या मनातील भावकल्लोळ म्हणजेच अर्जुनविषाद.. अशी ह्या अध्यायाची थोडक्यात मांडणी..

तर महाराज धृतराष्ट्र संजयला विचारतात,

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः।

मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥१।। 

युद्धाला उत्सुक असणारी माझी आणि पांडूची मुलं धर्मक्षेत्र (सरस्वती यमुना संगम क्षेत्र) असणाऱ्या कुरुक्षेत्रावर काय करत आहेत? 

जन्मांध असलेला धृतराष्ट्र, दुर्दैवानं पुत्रप्रेमानं ही आंधळा झाला असला तरी बुद्धीनं, मनानं आंधळा नक्कीच नाही.. त्याला पूर्णपणे माहिती आहे की दुर्योधन अधर्मी आहे.. आणि शेवटी धर्माचाच विजय होणार आहे.. तरीही पुत्रहट्टापोटी 'शांती' ऐवजी 'युद्धा'चा निर्णय घेतल्यानं ह्या धर्मयुद्धाबद्दलची थोडी भीती, थोडी उत्सुकता, थोडी विवशता त्यांच्या वागण्यातून जाणवते.. म्हणूनच महाराज धृतराष्ट्र संजयला, दुर्योधन आणि पांडव काय करत आहेत? अशी हेतुपूर्वक विचारणा करतात.. 

विषण्ण आणि उद्विग्न झालेल्या आपल्या महाराजांना संजय सांगतो, "पांडवांच्या सैन्याची पाहणी करून, युवराज दुर्योधन, गुरुवर्य द्रोणाचार्यांकडं युद्धभूमीवरील परिस्थितीची जाणीव करून देण्यासाठी गेले आहेत.. आज पहिल्या दिवशी पांडवांनी, द्रुपदकुमार 'द्रुष्टद्युम्न'च्या नेतृत्वाखाली युद्धाची व्युहरचना केली आहे..".. युद्धात व्युहरचनेला खूप महत्व आहे. व्युहरचना म्हणजे सैन्याची अशी रचना की ज्यात शत्रूला घुसणं असंभव आणि घुसता आलंच तर बाहेर पडणं केवळ अशक्य! 

पुढं संजय सांगतो, "युवराज दुर्योधन गुरु द्रोणाचार्यांना सांगत आहेत की पांडवांच्या सैन्यात भीमार्जुनासारखेच पराक्रमी आणि महान शूरवीर, *युयुधान, *विराट आणि *द्रुपद ह्यासारखे महारथी आणि *चेतिकान, *धृष्टकेतू, *काशीराज असे पराक्रमी राजे आहेत.. तसेच सुभद्रेचा मुलगा अभिमन्यू आणि पाच *द्रौपदीपुत्र जे पराक्रमी आहेत".. 

युद्धभूमीवर काय घडतं आहे हे सांगताना संजय म्हणतो...  

पांडवांच्या सैन्याचा आढावा घेऊन झाल्यावर, दुर्योधन त्याच्या सैन्यातील पराक्रमी, रथी, महारथींवर नजर टाकतो.. शत्रूपक्षाचं जसं परीक्षण केलं तसंच तटस्थपणे स्वतःच्या सैन्याचं परीक्षण करताना तो गुरु द्रोणाचार्यांना म्हणतो, "आपल्या सैन्यात तुम्ही स्वतः, पितामह भीष्म, कर्ण, सदाविजयी कृपाचार्य, अश्वथामा, *विकर्ण, *भूरिश्रवा असे युद्धात नेहमी विजयी होणारे महारथी आहेत.. तसेच ह्या सगळ्या शूरवीर, रथी-महारथी बरोबरच, माझ्यासाठी जीवाची पर्वा न करणारे अनेक राजे, महाराजे सैन्यात आहेत.. " असं म्हणून गर्वानं दुर्योधन आपल्या अवाढव्य सैन्येवर नजर टाकतो.. 

दुर्योधन दोन्ही पक्षाच्या शक्तीचा तुलनात्मक अंदाज घेत अहंकारानं म्हणतो की, कुरुसैन्याचं नेतृत्व पितामह भीष्म करत आहेत तर त्या पांडव सैन्याचं नेतृत्व भीम.. पितामह भीष्मांसारखा महानुभवी महायोद्धा रक्षक असल्यानं कौरवसैन्याची शक्ती अपरिमित आहे.. पितामहांच्या उपस्थितीत भीम नगण्यच असल्यानं पांडव सैन्याला अगदी सहज हरवू शकू.. जोवर पितामह भीष्म आहेत तोवर कुरुसैना अजय आहे.. त्यामुळं पितामहांच्या सुरक्षिततेची सूचना देत त्यांना पूर्ण सहाय्य करा असं सांगतो..

दुर्योधनाच्या वक्तव्यानं आनंदीत पितामहांनी सिंहगर्जनेसमान आपला शंख वाजवून युद्धाची घोषणा केली.. 

सर्वात जेष्ठ असणाऱ्या पितामहांनी कौरवांकडून युद्धघोषणा केल्यावर आता पांडवांकडून ही युद्धघोषणा झाली.. पांढऱ्या शुभ्र घोडांच्या रथावर असलेल्या श्रीकृष्णानं प्रथम आणि नंतर अर्जुनानं आपले अलौकिक शंख वाजवून उत्घोषणा केली.. श्रीकृष्णानं पांचजन्य, अर्जुनानं देवदत्त, भीमानं पौंड्र, युधिष्टीरानं अनंतविजय, आणि नकुल सहदेवानी सुघोष आणि मणिपुष्प नामक शंख वाजवले.. महाधनुर्धर काशीनरेश, श्रेष्ठ योद्धा शिखंडी, धृष्टद्युम्न, विराट, अपराजित सात्यकी, द्रुपद, द्रुपदीचे पुत्र, सुभद्रेचा महाबाहू पुत्र यांनी आपापले शंख वाजवले.. प्रत्येक शंखाचा वेगळा नाद, प्रत्येकाची उपस्थिती दाखवत होता..

नंतर इतर योद्ध्यांची शंख, ढोल, भेरी, नगारे, तुताऱ्या, रणशिंगे अशी रणवाद्य एकत्र वाजू लागली.. ह्या भयावह आवाजानं धरणी आकाश कंपायमान झालं.. पांडवपक्षाच्या बाजूनं करण्यांत आलेल्या शंखध्वनीमुळं धृतराष्ट्रपुत्रांची हृदयं विदीर्ण झाली..   

हनुमानाचं चिन्ह असलेल्या ध्वजाच्या रथावर आरूढ अर्जुन धनुष्यबाण हाती घेऊन लढावयास सिद्ध होतो.. आणि युद्धासाठी सुसज्ज असलेली कुरुसैना पाहून, श्रीकृष्णाला त्यांचा रथ दोन्ही सैन्याच्या मधोमध घेऊन जाण्यास सांगतो.. जेणेकरून तो संपूर्ण कुरुसैन्याचं निरीक्षण करू शकेल.. कोणाकोणाशी त्याला युद्ध करायचं आहे याचा अंदाज घेऊ शकेल.. दुर्बुद्धी दुर्योधनाच्या हट्टापायी सुरु झालेल्या युद्धात त्याला साथ देण्यासाठी आलेल्या शूरवीर, महारथींना तो पाहू शकेल.. 

अर्जुनाच्या सांगण्यानुसार श्रीकृष्ण दोन्ही सैन्याच्या मध्यभागी रथ उभा करतात.. कौरवांच्या सैन्यात पितामह भीष्म, सोमदत्त-भूरिश्रवा सारखे पितातुल्य व्यक्ती, द्रोणाचार्य-कृपाचार्य सारखे गुरु, शल्य-शकुनी सारखे मामा, दुर्योधन-विकर्ण सारखे भाऊ, लक्ष्मणा सारखे पुत्र, अश्वत्थामा सारखा मित्र, कृतवर्मा सारखे हितचिंतक आणि बाकी सगळे सगेसोयरे पाहून अर्जुन करुणेनं व्याकुळ होतो.. ह्या धर्मयुद्धात एक मोठ्ठा परिवार दुभागाला गेला होता.. काही आप्तस्वकीय एकीकडं तर उरलेले दुसरीकडं.. प्रत्येकाला निर्णय घ्यायचा होता.. कोणाकडून युद्ध करायचं?? काहींनी तो निर्णय स्वखुशीनं घेतला, तर काहींनी भीतीपोटी तर काहींनी इतर काही कारणास्तव.. पण हे सगळे ह्या युद्धात ओढले गेले होते.. हे सगेसोयरे, हितचिंतक, मित्रपरिवार काही त्याचे शत्रू नव्हते, मग ह्या सगळ्यांबरोबर युद्ध का करायचं? ह्या विचाराबरोबरच अर्जुनाचा विषाद सुरु होतो..

सगळ्या आप्तस्वकीयांना युद्धासाठी सज्ज पाहून अर्जुनाची गात्रं क्षीण झाली, तोंड कोरडं पडलं, शरीराला कंप सुटला आणि गांडीव धनुष्य हातातून गळून पडलं.. त्याच्या सर्वांगाचा दाह झाला, मन भरकटू लागलं आणि त्याच्या मनात विचारांचं काहूर माजलं.. 

हे युद्ध कशासाठी लढलं जातंय?... इतका संहार खरोखर अपरिहार्य आहे का?.. राज्य मिळवण्यासाठी आपल्याच बांधवांना मारणं हा धर्म आहे का?.. जर असेल तर अधर्म म्हणजे काय?.. हिंसा टाळणं धर्म कि अधर्म?.. नेमका कोणता धर्म पाळायचा?.. ह्या संहारानं राज्यसुख मिळेल पण बांधवांच्या मृत्यूचं दुःखही.. तर मग सुख-दुःख म्हणजे नक्की काय?.. संहार करणं हे पाप असेल तर मग हे धर्मयुद्ध कसं?... माझ्या हातून पाप होतंय हे कळतंय, ह्यामुळं माझ्या संपूर्ण कुळाचा नाश होणार हे दिसतंय मग मी हे युद्ध का करू?

.. आणि शेवटी "हे युद्ध करण्यापेक्षा, दुर्योधनाकडून असा मी निहत्ता असतानाच मारला गेलो तर मला जास्ती आनंद होईल.." असे म्हणून अर्जुन त्याच्या रथाच्या मागील बाजूस हताश होऊन बसतो...

हे हताश होणं अर्जुनाच्या दुर्बलतेमुळं लक्षण नाही तर त्याच्यातील सहृदयतेचं लक्षण आहे..  कितीही हताश झाला तरी त्याला त्याच्या सामर्थ्यावर विश्वास आहे.. त्यानं जर युद्ध केलं तर तो ते जिंकेलच हा आत्मविश्वास पण आहे.. पण त्या युद्धासाठी द्यावी लागणारी आप्तस्वकीयांची आहुती त्याला मान्य नाही आणि हाच त्याचा विषाद आहे.. आणि इथचं अध्यायाची सांगता होते.. 

तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टीनं ह्या अध्यायात विशेष काहीच नाही.. युद्धभूमी आणि भयानं ग्रासलेल्या अर्जुनाचे प्रश्न इतकंच काय ते.. मग केवळ गीतेचा पहिला अध्याय म्हणून, भगवद् गीतेचं कथानक म्हणून हा महत्वाचा आहे का?.. तर नक्कीच नाही.. ह्या अध्यायात सातत्यानं अर्जुनाचा विलाप मांडला असल्यानं हा अध्याय एक रडगाणं आणि अर्जुन एक भावनिकमूर्ख असं वाटू शकतं.. पण दृष्टीकोन बदलला तर अर्जुनाचा विवेक दिसून येतो.. त्याच्याकडं असणारी योग्य-अयोग्य जाणण्याची बुद्धी, चांगल्या वाईट परिणामांचा पुरेसा विचार करण्यासाठी असणारा संयम दिसून येतो.. 

रथी-महारथी, योद्धे अपरिमित शक्ती आणि दिव्यास्त्रांनी सज्ज होते.. प्रत्येकजण कोणत्या ना कोणत्या स्वार्थानं, सूडानं पेटलेला होता.. पण ह्या युध्दामुळं होणाऱ्या संहाराचं भान ह्यांतील किती जणांना होतं? फक्त एकटा अर्जुनच युद्धाची आणि संहाराची परिहार्यता पडताळून पहात होता.. तो दुबळा किंवा कमकुवत मनाचा आहे म्हणून नाही तर त्याला त्याच्या संहारक क्षमतेवर दृढ विश्वास होता म्हणून.. संहाराच्या विपरीत परिणामांची त्याला जाणीव होती म्हणून.. त्यामुळंच फक्त सर्वशक्तिशाली योद्धा म्हणूनच नव्हे तर परिपक्व, प्रगल्भ, विवेकी अर्जुन ह्या अध्यायात दिसून येतो..

केवळ आपला सखा केशव 'युद्ध कर' म्हणतो म्हणून त्यानं युद्ध केलं नाही.. कारण त्याला युद्धाच्या नैतिक उत्तरदायित्वाची जाणीव होती.. त्यामुळं प्रत्येक दृष्टिकोनातून समाधानकारक उत्तरं मिळाल्याशिवाय त्याला शस्त्र उचलायची भीती वाटत होती.. त्याच्या या विषादाच्या समाधानासाठी श्रीकृष्णासारख्या परमावताराला सुद्धा १७ अध्याय विस्तृतपणे मांडावे लागले.. ते केवळ अर्जुनासारखा जिज्ञासू, ज्ञानाचा उपासक होता म्हणूनच.. कारण जितकी जिज्ञासा मोठी तितका ज्ञानाचा आवाका ही!..

थोडक्यात, भगवद् गीता ही अर्जुनाच्या विषादाचं, जिज्ञासेचं फलित आहे..  

कुरुक्षेत्री धर्मयुद्ध होतसे

संजय सांगितो धृतराष्ट्रासी

आप्तेष्टा पाहूनी विषाद होई

अर्जुन टाकीतो धनुष्यासी ।।१।। 

हरी ॐ तद् सद् 

॥ॐ श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥

********************  

    

*अध्यायांत उल्लेखलेले शूरवीर..

• युयुधान : यादव सैन्यातील एक प्रमुख सेनापती व कृष्णाचा परम भक्त/सारथी (सात्यकी).. जो संपूर्ण युद्धकाळ (१८ दिवस) युद्धभूमीवर होता.. 
• विराट : मत्स्य नरेश.. पांडव अज्ञातवासात तिथंच होते.. विराट कन्या उत्तराचा विवाह अर्जुन पुत्र अभिमन्यूशी झाला होता.. 
• धृष्टकेतू : चेदी नरेश.. शिशुपालचा पुत्र.. १४ दिवशी द्रोणाचार्यांकडून मारला गेला..
• चेकीतान : धृष्टकेतूचा पुत्र.. शेवटच्या दिवशी दुर्योधनाकडून मारला गेला.. 
• पुरुजित : कुंतिभोजचा पुत्र, कुंतीचा भाऊ.. द्रोणाचार्यांकडून मारला गेला..
• शैब्य : शिबी नरेश पुत्र.. कृष्ण भार्या मित्रविंद्या चं घराणं 
• युधामन्यू आणि उत्तमौजा : पांचलातील वीरबंधू 
• सौभद्र : सुभद्राचा पुत्र अभिमन्यू 
• द्रौपदेय : द्रौपदी पुत्र.. प्रतिविंध्य, सुतसोमा, श्रुतकर्म, शतानिका, श्रुतसेन.. अश्वत्थामाकडून मारले गेले.. 
• विकर्ण : १०० कौरवांतील एक.. 
• सोमदत्ति : बहालीक नरेश सोमदत्ताचा पुत्र.. भूरिश्रवा 
• अर्थातच द्रोणाचार्य, भीष्म, द्रुपद, भीम, अर्जुन, काशी नरेश, कुंतीभोज, कर्ण, अश्वत्थामा यांचा ही उल्लेख आहे..   

-मी मधुरा.. 

************************************************